हिमालयामध्ये थंडिच्या दिवसात बर्फ पडून उन्हें तापू लागताच हा बर्फ़ पातळ होवून तिकडील नद्यांना उन्हाळ्यामध्ये पूर येतो. त्याचप्रमाणे आपल्या शरीरामध्ये होते. थंड ऋतूत, थंडी तसेच पौष्टिक आहारामुळे शरीरात कफ़ जमा होऊ लागतो. हिवाळा संपताच ऊन तापू लागते. ज्याला “वसंत ऋतु असे म्हणतात. या उन्हामुळे शरीरात जमा झालेला कफ़ पातळ होवून नद्यांना पूर यावा त्याप्रमाणे हे दोष नखापासून केसापर्यंत सर्व शरीर व्यापतात. मग विविध आजार नव्याने उद्भवतात वा आधी असलेले आजार उचल खातात. डाक्टरांची पायरी याचवेळी तुम्ही चढता असा तुमचा आजपर्यंचा अनुभव असेल. या आजारांना आळा घालण्यासाठी तुम्ही युद्धपातळीवर अयशस्वी प्रयत्न करता. होय ! अयशस्वी प्रयत्न ! कारण नदीला जेव्हा पूर येतो तेव्हा ते पाणी गावामध्ये घुसते. गावातील पाण्याचा उपसा करण्याची आवश्यकता नाही. नदीचा पूर ओसरताच गावातील पाणी आपोआप कमी होणार अगदी हेच गणित वसंत ऋतूत वाढलेल्या आजारांसंदर्भात दोष कोठयात वाढले, तेथून ते सर्व शरीरभर पसरले. त्यामुळे आजारांवर काम करण्याऐवजी वाढलेले दोष कोठयातून बाहेर काढून फेकल्यास “ना रहेगा बास ना बजेगी बासूरी”. वाढलेले दोष घाऊक प्रमाणावर शरीराबाहेर काढण्याच्या प्रक्रियेला “वमन” (उलटी करवणे) असे म्हणतात.

शा तहेची शुद्धिप्रक्रिया अमलात न आणल्यास पानी तेरा रंग कैसा जिसमे मिलओ वैसा प्रमाणे वाढलेले दोष ज्या ज्या अवयवांमध्ये जाणार तशा स्वरुपाचे आजार होणार. सर्दी (Rhinitis), ताप (Fever), खोकला (Cough), उलट्या (Vomitting), अंगावर पित्त उठणे (Urticaria), श्वास (Asthama) लागणे अशा स्वरुपाचे काहिही होणार. याउपरी सुद्धा दोषांचा उपसा केला नाही हे पाणी तिथेच खोल खोल मुरणार. यालाच तुम्ही जीर्ण, जुनाट आजार म्हणता जसे डायबिटिस (Diabetes), हृदयविकार, त्वेचेचे विकार, दमा. अशा वेळी तुम्ही म्हणता, या पॅथीची, त्या पॅथीची औषधे केली पण काही गुण आला नाही. कालपर्यंत एका गोळीने काम भागायचे पण आता दोन सुद्धा कमी पडतात.’

अशावेळी सुद्धा इलाज एकच पंचकर्म म्हणजे पुन्हा वमनच. तेव्हा आजार वाढवून घेण्यापूर्वीच वमन करून स्वास्थ्यलाभ घेणे काय वाईट ? हा उपचार लहान बालकापासून ६० वर्षाच्या स्त्री व पुरुष दोघांनाही करुन घेता येतो.

काही लोक विचारतात, मागील वर्षी वमन केले होते परत या वर्षी कशाला? काल जेवलो, काल कपडे धुतले मग केव्हाच जेवायला किंवा कपडे धुवायला नको काय ? गाडीचे अॅव्हरेज वाढण्यासाठी नियमित सर्व्हिसिंग आवश्यक असते. तसेच पंचकर्माचे. गाडीचा एखादा पार्ट निकामी झाला तर बदलता तरी येतो पण या देव देणगी असलेल्या देहाचे काय ? नियमित पंचकर्मामूळे आजार तर होतच नाहीत शिवाय निरोगी दीर्घायुष्य बोनस स्वरुपात लाभते.

म्हणून प्रत्येकाने दर वसंत ऋतुमध्ये वमन केल्यामुळे ऋतुजन्य विकार होत नाहीत. तसेच असलेले, वाढलेले आजार कमी होतात. सर्दी, ताप, त्वचेचे विकार, पोटाचे विकार, अम्लपित्त, डोकेदुखी, आमवात आदी विकारांकरीता वमनाचा प्रामुख्याने विचार वैद्यांच्या सल्ल्याने करु शकता.

वमन पंचकर्माची सविस्तर माहिती करुन घेण्यासाठी आजच श्री विश्र्वस्वास्थ्य आयुर्वेदिक क्लिनिक व पंचकर्म चिकित्सालय येथे वैद्य. पृथ्वीराज उगळे किंवा वैद्य. पल्लवी उगळे यांच्याशी संपर्क साधा.

Dr. Pruthviraj Ugale
(MD Panchakarma)
8087236239

Dr. Pallavi Ugale
(MD ayurved)
9168009138

Visiting hours:
10am to 2pm
&
6pm to 9pm
Sunday by appointment

To know more about us visit our Website: www.vishwaswasthya.com

Google Location:
https://maps.app.goo.gl/KkNMVndKWMR3b3ph6

E visiting card: www.vishwaswasthya.com/v

सकाळी घ्यावयाचे औषध रोज सकाळी ७ वाजायच्या आत घ्यावे. तत्पूर्वी सर्व प्रात:विधि आटोपून स्नान करणे आवश्यक आहे. औषध मोकळ्या पोटी घ्यावे. एक किलो अहळीव घेउन त्याचे ३० समान भाग करावे. (अहळीव हे लहान धान्य असल्याने त्यात कचरा व खडे भरपूर असतात. त्यासाठी ते निवडून, पाखडून, चाळून घ्यावे. अहळीव पाण्यात भिजवून स्वच्छ करु नये.) तीस दिवस दररोज सकाळी एक भाग अहळीव, आवडीनुसार साखर / बोर्नव्हिटा / कॉम्प्लान / शतावरी कल्प हे सर्व वाटीत एकत्र करुन हे मिश्रण थोडे थोडे तोंडात टाकून न चावता गाईच्या दुधासोबत गिळावे. दुध गाईचेच असावे. ते न मिळाल्यास म्हशीच्या १ लिटर दुधामध्ये २५०मि.लि. कडकडीत गरम पाणी घालून ते वापरावे. पहिल्या अर्धा लिटर दूध घ्यावे. नंतर दुधाचे प्रमाण वाढवत जावे. जास्तीत जास्त दुधाचा भाग सकाळी औषधाबरोबर घ्यावा. उरलेले दुध दिवसभरात संपवावे. महिन्याच्या अखेरीपर्यंत दोन ते अडीच लिटरपर्य़ंत दुध नेल्यास अधिक फ़ायदा दिसतो.

थेंबाचे औषध :

दिलेल्या बाटलीतील पातळ औषध दररोज रात्री झॊपतान फ़क्त उजव्या नाकपूडीत एकच थेंब झोपून टाकावे व दहा मिनिटे तसेच पडून रहावे. 

1. गाईच्या धारोष्ण दुधाचा गुण अधिक आहे.
2. दुध तापवून गार करुनही वापरता येते. कच्चे दुध देखील घेता येते.
3. दोन्ही वेळा व्यवस्थित जेवण करता येते. परंतु तिखट, तेलकट, आंबट, मसालेदार, चमचमीत, वातुळ हे पदार्थ क्मी प्रमाणात घ्यावेत किंवा टाळावे.
4. औषध सुरु झाल्यानंतर काही जणांना एक दोन जुलाब होतात. त्यातून अश्क्तपणा येत नाही. जुलाब होणे चांगले लक्षण आहे. जुलाब झाले नाही तरी फ़ायदा होवू शकतो.
5. उपवासाला हे औषध चालते.
6. ( स्त्रियांसाठी ) मासिक पाळी सुरु असताना फ़क्त औषध घ्यावे. व्यायाम करु नये.
7. स्वत्:ची उंची सर्व परिस्थिती कायम ठेवून ( तोच टेप, तीच पट्टी व जागा, तीच मोजणारी व्यक्ती ) मोजून ठेवावी. भिंतीवर फ़क्त खूण करु नये. लाल पेनाने खूण करुन उंची, तारीख, वारांसहित मोजून डायरीमध्ये लिहून ठेवावी.
8. या औषधाने जाडी वाढत नाही. म्हधीच्या दुधाने स्थूल लोकांचे वजन वाढू शकते. म्हणून त्यांनी शक्यतो गाईचेच दुध प्यावे.
9. हे एक पूर्णत: निर्धोक, दुष्परिणाम रहित आयुर्वेदिक औषध आहे.
10. पुलअप्स, दोरीवरच्या उड्या, पद्मासन, सर्वांगासन, ताडासन, पश्चिमोत्तानासन, यांचाही उंची वाढण्यासाठी करुन घ्यावा. हा सर्व व्यायाम जास्तीत जास्त पंधरा मिनिटे करावा.
11. औषध घेण्यासाठी उंची वाढविण्यास इच्छुक व्यक्तिने प्रत्यक्ष तपासणी साठी यावे.
12. सहा ते अठरा वयोगटामध्ये या औषधाचा ९५ % सुपरिणाम आहे. फ़क्त ५ % लोकांची उंची वाढत नाही. १८ ते २१ वयोगटामध्ये या औषधाचा ७० % सुपरिणाम आहे. परंतु उंची न वाढण्याचे प्रमाणही ३० % आहे. अशा लोकांनी एक वेळ औषध इच्छा व गरज असल्यास दिलेल्या वयोगटात वर्षातून केव्हाही व कितीही वेळा घेता येते.
13. सांगितलेल्या प्रमाणात दुध घेणे, पथ्य पाळणे, औषध आणि व्यायाम खंड न पडता करणे या गोष्टी घडल्या तरच उंची वाढते. यापैकी एकाही गोष्टीत हलगर्जीपणा चालत नाही.
14. एका वेळी औषध घेतल्यास पाव सें.मी.  पासून ३ इंचापर्यंत उंची वाढते असा अनुभव आहे. या औषधाचा परिणाम फ़क्त हाडावरच घडतो असे नसून तो शरीर घटकांवर सर्वत्र समान परिणाम घडतो. या औषधाचा परिणाम फ़क्त हाडावरच घडतो असे नसून तो शरीर घटकांवर सर्वत्र समान परिणाम घडतो. या औषधाचा परिणाम घेतल्यापासून एक ते चार महिन्यात दिसतो.
15. अहळीव चावून खाल्ल्यास उष्ण असतात. ते गिळून खाल्ल्यास त्याचा उष्णपणा जाणवत नाही. दुधाचे प्रमाण जास्त ठेवल्यामुळे देखील अहळीव उष्णपणा जाणवत नाही.
16. हे औषध चालू असताना अलोपॅथीक, होमिओपॅथिक औषधे इतर आजारांसाठी घेतल्यास चालतात. परंतु दिलेल्या पत्यावर किंवा फ़ोन नंबरवर संपर्क साधून आयुर्वेदिय औषधेही त्या त्या तक्रारी साठी उपलब्ध होऊ शकतील.
17. लहान मुलांना ( ६ ते १३ वर्षापर्य़्ंत ) प्रकृती व बलानुसार दुध व अहळीव चे प्रमाण कमी करता येते. ते प्रत्यक्ष ऒउषध घेताना सांगितले जाते. चौदा वर्षापासून पुढे मात्र अहळीव व दुधाचा पूर्ण डोस जाणे आवश्यक आहे. औषध घेत असताना काही अडचणी आल्यास प्रत्यक्ष किंवा फ़ोनवरुन भेटून सल्ला विचारावा. परस्पर निर्णय घेउ नये. अहळीव, गूळ, खोबरे, यांचा लाडू व त्याबरोबर गोळ्या अशी औषध घेण्याची पद्धत वयाच्या तेरा वर्षापर्य़ंत चालू शकते. बाकी सर्व नियम सारखेच आहेत.
18. नाकात टाकण्याचे औषध साधारण ५० दिवस पुरते. तितके दिवस ते वापरतच रहावे.
19. या औषधाचा उपयोग व्यक्तिमत्व विकासाठी, निरनिराळ्या परीक्षांच्या पात्रतेसाठी व ज्यांचे आई- वडील उंचीने कमी आहेत. या बरोबरच न्यूनगंडाच्या भावना दूर होण्यासाठी चांगला होतो.
20.  हे औषध १ महिना पूर्ण घेतल्यावर पुन्हा तपासणीस यावे. यावेळी पुन्हा उंची मोजली जाते व नंतरच्या म्हणजेच दुसर्या महिन्यात – १) सकाळ – सायंकाळ १ -१ ग्लास दुध घ्यावे. २) नेहमी करत असणारा व्यायाम करावा. ३) दोन्ही जेवणात एक मध्यम आकाराचा कांदा व एक गूळाचा खडा यांचे सेवन करावे.
21. असे १ महिना पूर्ण घेतल्यावर पुन्हा तपासणीस यावे. यावेळी पुन्हा उंची मोजली जाते व नंतरच्या म्हणजेच तिसर्या महिन्यात – १) सकाळ – सायंकाळ १ -१ ग्लास दुध घ्यावे. २) नेहमी करत असणारा व्यायाम करावा. ३) दोन्ही जेवणात एक काकडी व चतकोर लिंबू सेवन करावे.
22. यानंतर पुन्हा औषधाचा कोर्स केल्यास चांगला फ़ायदा होऊ शकतो.

For Height gain Ayurvedic Medicines, Height gain Ayurvedic Diet management and exercises visit our clinic Shree Vishwa Swasthya Ayurvedic Clinic and Panchakarma Chikitsalaya, Mhalasakant Chowk Akurdi, Pune- 411035

Contact – 8087236239

www.vishwaswasthya.com

वातविकारों के लिए आहार / विहार नियोजन

Diet for Vatvikar in Hindi

• वातविकारों के लिए पथ्य आहार / क्या खाये:
• धान : गेहू, पुराने चावल या भुना हुआ चावल ।
• दाले : मूंग, उडद, अरहर, कुलथी, मसूर ।
• सब्जी : परवल, कद्दू, भिंडी, तोरई , गोबी, शिमला मिर्च, सुरण, नवलकोबी ।
• पत्तों वाली सब्जी: चाकवत, लाल माठ, काळे माठ्, राजगिरा, तांदुळजा, कोहळा (कद्दू –मीठा) अद्रक, हल्दी, लहसून, प्याज, गाजर, मूली, सरसो ।
• रोटी का आटा गुंदते वक्त उसमे २-३ चम्मच एरंडी का तेल डालें ।
• गाय का दूध, गाय का घी, मख्खनयुक्त छास ।
• अद्रक और खडीशक्कर की चाय आधा – आधा कप दिन मे दो बार पिये ।
• फ़ल –मीठे आम, काले मुनक्के, खजूर, अंगुर, अंजीर, मुसंबी, अनार, नारियल का पानी, सेब.

• अपथ्य आहार / क्या न खाये :
• धान : वरी, रागी, जौ, बाजरा ।
• उपर बतायी गयी सब्जीयों को छोड कर बाकी बची हुई सब्जी ।
• दाले : मटकी (मोट), मटार, छोले, चणा, सेम, लोबिया (चवळी), ग्राम (हरभरा), बेसन के पदार्थ
• सब्जी : आलू, बैंगन, लाल कद्दू, गवार, मीठे आलू
• फ़ल : जामून, तरबूज, सुपारी, अननस (Pine apple), नारंगी
• विरुद्धान्न : मूंग दाल की खिचडी मे दूध, फ़्रूट सॅलेड, दही और् चावल, दूध और् कोई फ़ल इकठ्ठा, चाय के पहले या बाद मे तुरंत पानी पिना ।
• Fermented Products : ईडली, डोसा, ढोकला, उत्तप्पा
• भैस का दूध
• Out side food : बेकरी प्रॉडक्ट्स, फ़ास्ट फ़ूड, चायनीज, समोसा, वडापाव, इ.
• बासा पानी ( कल का बचा हुआ पानी )
• व्यसन: दारु, सिगरेट, तंबाखू, इ.

• वातविकारों के लिए विहार / क्या करें , क्या न करें
• वातविकार के रोगी ठंडे पानी का इस्तेमाल ना करें । स्नान के लिए गरम पानी का इस्तेमाल करें ।
• पिने के लिए गरम पानी का एस्तेमाल करें ।
• रोज दि हुई दवाई नाक मे बताए अनुसार नाक मे डाले ।
• सुबह का खाना १०-११ एवं रात का खाना ७-८ बजे तक खाए ।
• मल मुत्र के वेगों को ना रोके ।
• सोते वक्त आडे तेढे ना सोयें ।
• रात मे जगना एवं दिन सोना  मना है ।
• दर्द होने वाली जगह पर दिया हुआ तेल लगाकर हल्के हाथ से मालिश करे और् गरम पनी की थैली से सेकें ।
• अतिमैथुन या अतिव्यायाम ना करें ।

For detail information of Diet for Vat Vikar visit Shree Vishwa Swasthya Ayurvedic Clinic & Panchakarma Chikitsalaya, Akurdi, Pune-35

Dr. Pruthviraj Ugale
(MD Panchakarma)
8087236239

Dr. Pallavi Ugale
(MD ayurved)
9168009138

Visiting hours:
10am to 2pm
&
6pm to 9pm
Sunday by appointment

To know more about us visit our Website: www.vishwaswasthya.com

Google Location:
https://maps.app.goo.gl/KkNMVndKWMR3b3ph6

E visiting card: www.vishwaswasthya.com/v

पथ्य आहार ( हे खावे ) :

1. अन्नवर्ग : गव्हाचे फ़ुलके, चपाती, ज्वारीची भाकरी, साळीच्या लाह्या, जुने तांदूळ किंवा भाजलेल्या तांदळाचा भात
2. द्विदल वर्ग (डाळी) : मूग (हिरवे / पिवळे), मसूर
3. फ़ळभाज्या : पडवळ, दुधी भोपळा, भेंडी, दोडका, घोसावळे, कोबी, काकडी, कारले, शिंगाडा, केळफ़ूल,
4. शाकवर्ग ( पालेभाज्या ) : पालेभाज्य वर्ज्य ( तांदळीची भाजी धने, जीरे, तूपाची फ़ोडणी देऊन )
5. आहारात धने, जीरे, कोथिंबीर, आले यांचा जास्त वापर करावा.
6. गाईचे दूध, तूपा, लोणी, खवा, ताजे गोडसर ताक, आवळ्याची चटणी, मोरावळा, गुलकंद, कोहळापत्रक, लिंबू सरबत, शेवयाची खीर, शिरा.
7. फ़ळे : गोड आंबे, काळे मनुके, खजूर, द्राक्षे, जर्दाळू, बेदाणे, अंजीर, डाळींब, आवळा, कवठ, कोहळा, मोसंबी, नारळाचे पाणी, ऊसाचा रस.

अपथ्य आहार (हे खाऊ नये ):

1. अन्नवर्ग : वरी, बाजरी, नाचणी, जव, सर्व प्रकारची नवीन
2. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – वर सांगितलेल्या पालेभाज्यांव्यतिरिक्त इतर पालेभज्या.
3. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – उडीद, सुक्या कडधान्यांची उसळ, हुलगे, हरभरा, बेसनाचे पदार्थ.
4. फ़ळभाज्या – वांगी, गवारी, कंद – रताळे, बटाटा, साबूदाणा
5. पालेभाज्या – मेथी, शेवगा, अंबाडी, शेपू, पालक, राजगीरा, पोफ़ळा, पालक.
6. थंड पाणी पिऊ नये, तहानेशिवाय पाणी पिऊ नये, अधिक मीठ खाऊ नये, शिळे अन्न खाऊ नये.
7. फ़ळे – संत्री, अननस, पपई, केळी,
8. विरुद्धाअन्न : मूगाची खिचडी + दूध, फ़्रूट सॅलेड (दूध+फ़ळे), दही+भात, केळ्याचे शिकरण, चहाचे आधी किंवा नंतर लगेच पाणी पिणे.
9. आंबवलेले पदार्थ : इडली, डोसा, ढोकळा, उत्ताप्पा.
10. व्यसन- दारु, सिगरेट, तंबाखू, इ.
11. बाहेरचे पदार्थ: बेकरी प्रॉडक्टस्, चायनीज, फ़ास्ट फ़ूड, बर्गर, समोसा, पिझ्झा, वडापाव, मिसळ, समोसा, वडा, थालीपीठ,
12. शिळे पाणी (कालचे पाणी आज पिणे )
13.  मासे व मांसाहार

विहार (वागण्या फ़िरण्यातील नियम )

1. थंड पाण्याने आंघोळ, पिणे टाळावे. पिण्यासाठी व आंघोळीसाठी गरम पाणी प्यावे.
2. उन्हात फ़िरणे, चिंता करणे, फ़ार दगदग करु नये.
3. जेवणाच्या वेळा नियमितपणे पाळाव्या. सकाळचे जेवण ११ पूर्वी व रात्री ८ च्या आधी करावे.
4. मल मूत्राच्या वेगांचे धारण करू नये.
5. वेडेवाकडे बसने / झोपणे टाळावे.
6. रात्री जागरण करु नये व दिवसा झोपू नये.
7. अतिमैथुन / अतिव्यायाम टाळावा., थंड पाण्यात पोहणे, आंघोळ करणे टाळावे.
8. रात्रीचे जेवणानंतर शतपावली करावी.
9. शीतल व डोळ्याला थंडावा निर्माण करणारी वस्त्रे वापरावित.

For More Details of Diet consultation for Acidity and Pitta vikar visit Shree Vishwa Swasthya Ayurvedic Clinic & Panchakarma Chikitsalaya, Akurdi, Pune-411035

Dr. Pruthviraj Ugale
(MD Panchakarma)
8087236239

Dr. Pallavi Ugale
(MD ayurved)
9168009138

Visiting hours:
10am to 2pm
&
6pm to 9pm
Sunday by appointment

To know more about us visit our Website: www.vishwaswasthya.com

Google Location:
https://maps.app.goo.gl/KkNMVndKWMR3b3ph6

E visiting card: www.vishwaswasthya.com/v

दिवाळी हा भारतभरातील महत्त्वाचा सण. दिवाळीतील प्रत्येक दिवसाला काही संदर्भ आहेत. त्यातील अनेक प्रथा, परंपरांच्यामागे आयुर्वेदातील अनेक शास्त्रीय संकल्पना आहेत. त्या समजून घेऊया !

कार्तिक महिना म्हणजे शरदाचा उत्तरार्ध, हळूहळू हवेमध्ये कोरडेपणा वाढू लागतो. अश्विनाच्या सुरुवातीला हैराण करणारा उन्हाचा कडाका थोड़ा कमी होऊन, सकाळी व रात्री हवेमध्ये गारवा यायला सुरुवात होते. दिवस लहान आणि रात्री मोठ्या, असे एकूण सर्व वातावरण असते. कार्तिकाच्या सुरुवातीला येणाऱ्या दिवाळी या सणामध्ये असणाऱ्या अनेक प्रथा, परंपरांच्यामागे, आयुर्वेदातील अनेक शास्त्रीय संकल्पना आहेत असे दिसते.

दिवाळीला सगळ्यात महत्त्वाचा सोपस्कार म्हणजे अभ्यंगस्नान नरकचतुर्दशीच्या दिवशी ही प्रथा पाळली जाते. या सुमारास हवेमध्ये हळूहळू कोरडेपणा वाढत चाललेला असतो, त्यामुळे त्वचा कोरडी होते. त्वचेची ही रुक्षता वेळीच आटोक्यात ठेवण्यासाठी, स्निग्ध गुणाचे तेल सर्व अंगाला जिरवणे म्हणजे अभ्यंग करणे. अभ्यंगस्नान फक्त दिवाळीच्या दिवशी करायचे नसून, त्यानंतर पूर्ण हेमंत आणि शिशिर ऋतूपर्यंत म्हणजे जवळजवळ होळीपर्यंत, रोज किंवा आठवड्यातून किमान दोन ते तीन वेळा करायचे आहे. त्यामुळे आपल्याला अनेक फायदे मिळतात. नित्य अभ्यंग केल्यामुळे तारुण्य टिकून राहते, त्वचा तजेलदार राहते, शरीर बांधेसूद राहते, आयुष्य वाढते, दृष्टी सुधारते आणि हो मुख्य म्हणजे मन अतिशय प्रसन्न राहते.

अभ्यंग केल्यानंतर साबण न वापरता, सुगंधी उटणे किंवा मसूर डाळीचे पीठ अंगाला चांगले चोळून लावावे, त्यालाच आयुर्वेदाच्या भाषेत उद्वर्तन असे म्हटले जाते, मगचं आंघोळ करायची आहे. उद्वर्तनामुळे शरीराची रोमरंध्र स्वच्छ होऊन, रक्तप्रवाहण सुधारते, त्वचा नितळ होते, अंगावरील फाजील चरबी कमी होते आणि अग्नि चांगलाच प्रज्वलित होतो. जे खाऊ ते पचते व अंगी लागते.

या महिन्यातली आणखी एक प्रथा आहे, ती म्हणजे कार्तिकस्नान, आश्विन पौर्णिमा ते कार्तिक पौर्णिमा, असे महिनाभर रोज पहाटे उठून स्नान करणे. रात्र मोठी असल्यामुळे झोप जास्त होते आणि पहाटे गारवा असल्यामुळे पांघरूणात गुरफटून झोपावेसे वाटते. पण उशीरापर्यंत झोपल्याने थंडी तर पळत नाहीच, पण उलट आळसावलेपणाच जास्त येतो, म्हणून पहाटे पहाटे स्नान केल्याने थंडी वाजण्याची बंद होते, शरीर आणि मन प्रसन्न होऊन दिवसभराच्या कामाचा उत्साह वाढतो.

दिवाळीच्या सुमारास, साधारणपणे खरीपाची पीके निघालेली असतात. घरे धनधान्याने भरलेली असतात. गळीताची धान्येही निघालेली असतात व त्याचे ताजे तेल काढलेले असते. वर्षा ऋतूत मंदावलेली भूक आणि पचनशक्ती आता वाढीला लागलेली असते. अशा अनुकूल काळात, निसर्गाचे देणे साजरे करण्यसाठी, घरात असणारी वेगवेगळी धान्ये एकत्र करून, त्याची भाजणी करून त्याच्या चकल्या कडबोळी करून तसेच करंज्या, शंकरपाळे, लाडू, अनारसे अशी मिष्टान्ने बनवून, सर्वांनी मिळून एकत्र त्याचा आस्वाद घेणे, ही दिवाळीच्या फराळामागची खरी संकल्पना या फराळाच्या पदार्थांमध्ये मैदा, वनस्पती तूप, साखर या गोष्टींचा वापर टाळता आला तर फारच उत्तम. त्याऐवजी कणीक, गूळ, साजूक तूप, तिळाचे तेल वापरले तर, हाच फराळ अधिक पौष्टिक आणि आरोग्यदायी होईल सध्या चिवडा, चकली, शेव, लाडू इत्यादी वस्तू बाराही महिने आपल्या घरामध्ये असतात, त्यामुळे दिवाळीत त्याचे विशेष अप्रूप वाटेनासं झालंय हेही खरचं आपण हे सर्व पदार्थ कधीही बनवू. आणू शकतो, पण ते पचवण्यासाठी लागणारी पचन शक्ती मात्र याच कालावधीत असते हे लक्षात घेतले पाहिजे. त्यामुळे बारा महिने दिवाळी साजरी करणे, जरी आपल्या खिशाला एखादवेळ परवडले, तरी आपल्या आरोग्याचे मात्र दिवाळे काढणारे ठरते हे निश्चित.

अशा तऱ्हेने दिवाळीच नाही, तर प्रत्येक भारतीय सण हा आपल्यासाठी आनंद आणि आरोग्य अशी दुहेरी भेट घेऊन येतो. गरज आहे या सगळ्याकडे डोळस दृष्टीकोनातून बघण्याची!

• _{^{वैद्य उर्मिला पिटकर, मुंबई, एम् डी. पीएच् डी. (आयुर्वेद) यांचे लेखातून साभार.}}

सध्या पैसा, काम, संसार, टेन्शन, जबाबदरी यामुळे घरातील प्रत्येकाचे जीवन संघर्षमय व धावपळीचे झाले आहे. प्रत्येक मनुष्य सध्या तणावग्रस्त जीवन आणि Curry व त्यामुळे व्याधीग्रस्त झालेले शरीर घेवून जीवन संघर्ष करीत असलेला दिसतो. अशा स्पर्धात्मक युगात Hurry (धावपळ), Worry (चिंता) (मसालेयुक्त आहार) प्रत्येक व्यक्तीमध्ये अनेक प्रकारचे आजार निर्माण करीत आहेत. यामुळे निर्माण होणारी Acidity (अम्लपित्त), Constipation (मलबद्धता) त्यासाठी अनेक प्रकारची Antacids (ओमेज, ऍसिलॉक सारखी पित्तहर औषधे), Purgatives (मलशुद्धिकर) औषधे घेवून सुद्धा चालूच राहिलेले दिसते.

हल्ली अनेक प्रकारचे त्वचारोग (Skin diseases) व्यवहारात पाहायला मिळतात. सोरायसिस, इसब, नागिण, पिंपल्स, एक्झिमा, अंगावर पित्त उठणे, गांध्या येणे, खाज सुटणे अशी खूपशी नावे संगता येतील, पण आयुर्वेदानुसार हे सर्व त्वचेचे विकार रक्ताशी संबंधीत आहे. शरीरात रक्त शुद्ध असेल तर त्वचा देखील चांगली निरोगी राहते.

वजन वाढणे हा सध्याचा ज्वलंत प्रश्न, स्त्रीयांच्या पाळीच्या समस्या, दमा, आमवात, एन्डोक्राईन डिसऑर्डर या सर्व आजारंसाठी आयुर्वेदाकडे रामवाण उपाय आहे तो म्हणजे पंचकर्मातील सर्वोत्कष्ठ चिकित्सा “विरेचन चिकित्सा (Virechan).

विरेचन म्हणजे शास्त्रोक्त पद्धतीने करविलेला जुलाब होय. शरीरात वाढलेला पित्त दोष जुलाबाद्वारे शरीराच्या अधोमार्गाने बाहेर काढून टाकणे म्हणजे विरेचन होय. विरेचनामुळे जुलाब होत असले तरी यामध्ये शरीर जुलाबासाठी तयार करुन त्यानंतर जुलाब करविले जातात. त्यामुळे शरीरात जुलाबानंतर (विरेचनानंतर) थकवा न येता शरीर हलके होते.

विरेचन हे लहानांपासून वृद्धांपर्य़ंत ऋतुनुसार शारीरिक बलानुसार, अवस्थेनुसार व आयुर्वेदिक वैद्यांच्या सल्ल्यानुसार घेता येऊ शकते.

शास्त्रोक्त पद्धतीने विरेचन करण्यासाठी विरेचनापूर्वी वर्धमान मात्रेत म्हणजे वाढत्या मात्रेत औषधानी सिद्ध केलेले तूप (घृतपान ) घेण्यास सांगितले आहे. म्हणजे त्यामुळे जठर, आतड्यांना स्नेहनाचे ( मालीश – Lubrication ) कार्य होऊन विरेचनाच्या औषधाने शरीरातील दोष विनासायास बाहेर निघून जाण्यास मदत होते. हे आभ्यंतर स्नेहन ३ दिवस, ५ दिवस अथवा ७ दिवस रुग्णाच्या कोठ्यानुसार – पचनशक्तिनुसार केले जाते. अशा पद्धतीने शरीर आतून स्निग्ध झाल्यानंतर २-३ दिवस शरीराला बाहेरुन स्निग्ध करण्यासाठी मालीश वाफ़ ( स्नेहन स्वेदन ) केली जाते. त्यानंतर रुग्णाच्या आजारानुसार, प्रकृतीचा, बलाचा, ऋतुचा विचार करुन विरेचनाचे औषध दिले जाते.

म्हणून प्रत्येकाने दर शरद ऋतुमध्ये विरेचन केल्यामुळे ऋतुजन्य विकार होत नाहीत. तसेच असलेले, वाढलेले आजार कमी होतात. त्वचेचे विकार, पोटाचे विकार, अम्लपित्त, डोकेदुखी, आमवात आदी विकारांकरीता विरेचनाचा प्रामुख्याने विचार वैद्यांच्या सल्ल्याने करु शकता.

आयुर्वेदानुसार विरेचन हे पंचकर्म “शरद ऋतुमध्ये ऑक्टोबर-नोव्हेंबर या कालावधीत करावे. या काळात शरीरात पित्त निसर्गतः प्रकुपित होते. ते शरीरातून बाहेर काढून टाकल्यास असलेले आजार बरे होतात व नवीन होणाऱ्या आजारांना प्रतिबंध होतो.

सोरायसिस (Psoriasis) , इसब (Eczema), नागिण (Herpes) , पिंपल्स (तारुण्यपिटिका), एक्झिमा, अंगावर पित्त उठणे (Urticaria), गांध्या येणे, खाज सुटणे, त्वचेची कांती सुधारण्यासाठी, पांढरे कोड (Leucoderma), स्त्रीयांच्या पाळीचे विकार, वजन वाढणे (स्थौल्य- Obesity), दमा (Asthma), आमवात (Rheumatoid Arthritis), वातरक्त (Gout) , मूळव्याध, अपचन (Indigestion), अम्लपित्त (Acidity), कावीळ (Hepatitis), आव पडणे (dysentery), हाता पायांच्या तळव्यांची आग होणे, डोकेदुखी यासारख्या आजारांसाठी विरेचन चिकित्सा आजारांसाठी उपयुक्त ठरते.

Visit Shree Vishwa Swasthya Ayurvedic Clinic & Panchakarma Chikitsalaya for Virechan Panchakarma.

१. अन्नवर्ग – गहू, जव (Barley), वरीचे तांदूळ, नाचणी, ज्वारी ( भाजलेले ) धान्य १ वर्ष जुने करुन वापरणे इष्ट.

२. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – मूग, मसूर, कुळीथ, तूर, मटकी,

३. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – मेथी, पालक, तांदूळजा, शेवगा, कोबी, मूळा, 

४. फ़ळभाज्या – दोडका, पडवळ, कारले, फ़्लॉवर्, सिमला मिरची, घोसाळे (वांगे, बटाटा ,टोमॅटो, रताळे सोडून)

५. कंद – लसूण, आले, गाजर, मूळा, कांदा, नवलकोबी

६. ताजे गोडसर ताक.

७. फ़ळे – उंबराची फ़ळे, कच्ची केळी, जांभूळ, कवठ,

८. इतर पदार्थ – जांभूळमध, तीळ, लवंग, वेलची, खसखस, तमालपत्र, गोमूत्र,आले-हळदीचे लोणचे.

९. मांसाहार – मांसरस ( घरी बनवलेले मटन क्लिअर सूप )

१०.संस्कारीत जल ( उकळून गार केलेले पाणी )

११. अन्न चावून खावे. दोन जेवणाच्या मध्ये भूक लागल्याशिवाय काही खाऊ नये. बिन साखर, बिन दुधाचा १/२ कप चहा, दिवसातून २ वेळा. (२ जेवणांच्या मध्ये )

अपथ्य आहार (हे खाऊ नये ):

१. अन्नवर्ग : नवे तांदूळ, बाजरी, गहू, (सर्व नवीन धान्ये )

२. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – भेंडी, तॊंडली

३. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – उडीद, चवळी, सोयाबीन, पावटा, डबलबी, घेवडा

४. फ़ळभाज्या – वांगे, बटाटा, रताळ 

५. कंद – रताळे, बटाटा, साबूदाणा

६. थंड पाणी पिऊ नये, तहानेशिवाय पाणी पिऊ नये, अधिक मीठ खाऊ नये, शिळे अन्न खाऊ नये. 

७. फ़ळे – पिकलेले केळे, चिक्कू, सिताफ़ळ, सफ़रचंद, आंबा, द्राक्षे, ताडगोळा, कोहळा, ( जास्त गोड फ़ळे )

८. मांसाहार – मासे, ब्रॉयलर कोंबडीचे चिकन

९. इतर पदार्थ – दही, चीज, श्रीखंड, बासुंदी, खवा, चॉकलेट, आइस्क्रिम, मिल्क शेक, ऊसाचा रस, गूळ, बेकरीचे पदार्थ,   

    फ़ास्ट फ़ूड, ज्युस

विहार 

१. रोज ४ किलोमीटर चालणे व १२ सुर्यनमस्कार.

२. दिवसा झोपू नये. जेवणाच्या वेळा सकाळी ११ व संध्या. ८ अशा असाव्यात. झोपण्यापूर्वी खाणे अथवा पिणे टाळावे.

३. मल, मूत्र वेग अडवू नये.

४. आंघोळीसाठी उटणे वापरावे.

५. रात्री जागरणे करु नये. रात्रीचे जेवण व झोप यात किमान दिड तासाचे अंतर असावे.

६. AC मध्ये बसू नये. 

७. योगासने – हलासन, नौकासन, चक्रासन, ताडासन, वक्रासन, शवासन

८. रोज १५-२० मिनिटे ध्यान (मेडिटेशन ) करावे. मन प्रसन्न ठेवावे.