वातविकारों के लिए आहार / विहार नियोजन

Diet for Vatvikar in Hindi

• वातविकारों के लिए पथ्य आहार / क्या खाये:
• धान : गेहू, पुराने चावल या भुना हुआ चावल ।
• दाले : मूंग, उडद, अरहर, कुलथी, मसूर ।
• सब्जी : परवल, कद्दू, भिंडी, तोरई , गोबी, शिमला मिर्च, सुरण, नवलकोबी ।
• पत्तों वाली सब्जी: चाकवत, लाल माठ, काळे माठ्, राजगिरा, तांदुळजा, कोहळा (कद्दू –मीठा) अद्रक, हल्दी, लहसून, प्याज, गाजर, मूली, सरसो ।
• रोटी का आटा गुंदते वक्त उसमे २-३ चम्मच एरंडी का तेल डालें ।
• गाय का दूध, गाय का घी, मख्खनयुक्त छास ।
• अद्रक और खडीशक्कर की चाय आधा – आधा कप दिन मे दो बार पिये ।
• फ़ल –मीठे आम, काले मुनक्के, खजूर, अंगुर, अंजीर, मुसंबी, अनार, नारियल का पानी, सेब.

• अपथ्य आहार / क्या न खाये :
• धान : वरी, रागी, जौ, बाजरा ।
• उपर बतायी गयी सब्जीयों को छोड कर बाकी बची हुई सब्जी ।
• दाले : मटकी (मोट), मटार, छोले, चणा, सेम, लोबिया (चवळी), ग्राम (हरभरा), बेसन के पदार्थ
• सब्जी : आलू, बैंगन, लाल कद्दू, गवार, मीठे आलू
• फ़ल : जामून, तरबूज, सुपारी, अननस (Pine apple), नारंगी
• विरुद्धान्न : मूंग दाल की खिचडी मे दूध, फ़्रूट सॅलेड, दही और् चावल, दूध और् कोई फ़ल इकठ्ठा, चाय के पहले या बाद मे तुरंत पानी पिना ।
• Fermented Products : ईडली, डोसा, ढोकला, उत्तप्पा
• भैस का दूध
• Out side food : बेकरी प्रॉडक्ट्स, फ़ास्ट फ़ूड, चायनीज, समोसा, वडापाव, इ.
• बासा पानी ( कल का बचा हुआ पानी )
• व्यसन: दारु, सिगरेट, तंबाखू, इ.

• वातविकारों के लिए विहार / क्या करें , क्या न करें
• वातविकार के रोगी ठंडे पानी का इस्तेमाल ना करें । स्नान के लिए गरम पानी का इस्तेमाल करें ।
• पिने के लिए गरम पानी का एस्तेमाल करें ।
• रोज दि हुई दवाई नाक मे बताए अनुसार नाक मे डाले ।
• सुबह का खाना १०-११ एवं रात का खाना ७-८ बजे तक खाए ।
• मल मुत्र के वेगों को ना रोके ।
• सोते वक्त आडे तेढे ना सोयें ।
• रात मे जगना एवं दिन सोना  मना है ।
• दर्द होने वाली जगह पर दिया हुआ तेल लगाकर हल्के हाथ से मालिश करे और् गरम पनी की थैली से सेकें ।
• अतिमैथुन या अतिव्यायाम ना करें ।

For detail information of Diet for Vat Vikar visit Shree Vishwa Swasthya Ayurvedic Clinic & Panchakarma Chikitsalaya, Akurdi, Pune-35

Dr. Pruthviraj Ugale
(MD Panchakarma)
8087236239

Dr. Pallavi Ugale
(MD ayurved)
9168009138

Visiting hours:
10am to 2pm
&
6pm to 9pm
Sunday by appointment

To know more about us visit our Website: www.vishwaswasthya.com

Google Location:
https://maps.app.goo.gl/KkNMVndKWMR3b3ph6

E visiting card: www.vishwaswasthya.com/v

पथ्य आहार ( हे खावे ) :

1. अन्नवर्ग : गव्हाचे फ़ुलके, चपाती, ज्वारीची भाकरी, साळीच्या लाह्या, जुने तांदूळ किंवा भाजलेल्या तांदळाचा भात
2. द्विदल वर्ग (डाळी) : मूग (हिरवे / पिवळे), मसूर
3. फ़ळभाज्या : पडवळ, दुधी भोपळा, भेंडी, दोडका, घोसावळे, कोबी, काकडी, कारले, शिंगाडा, केळफ़ूल,
4. शाकवर्ग ( पालेभाज्या ) : पालेभाज्य वर्ज्य ( तांदळीची भाजी धने, जीरे, तूपाची फ़ोडणी देऊन )
5. आहारात धने, जीरे, कोथिंबीर, आले यांचा जास्त वापर करावा.
6. गाईचे दूध, तूपा, लोणी, खवा, ताजे गोडसर ताक, आवळ्याची चटणी, मोरावळा, गुलकंद, कोहळापत्रक, लिंबू सरबत, शेवयाची खीर, शिरा.
7. फ़ळे : गोड आंबे, काळे मनुके, खजूर, द्राक्षे, जर्दाळू, बेदाणे, अंजीर, डाळींब, आवळा, कवठ, कोहळा, मोसंबी, नारळाचे पाणी, ऊसाचा रस.

अपथ्य आहार (हे खाऊ नये ):

1. अन्नवर्ग : वरी, बाजरी, नाचणी, जव, सर्व प्रकारची नवीन
2. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – वर सांगितलेल्या पालेभाज्यांव्यतिरिक्त इतर पालेभज्या.
3. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – उडीद, सुक्या कडधान्यांची उसळ, हुलगे, हरभरा, बेसनाचे पदार्थ.
4. फ़ळभाज्या – वांगी, गवारी, कंद – रताळे, बटाटा, साबूदाणा
5. पालेभाज्या – मेथी, शेवगा, अंबाडी, शेपू, पालक, राजगीरा, पोफ़ळा, पालक.
6. थंड पाणी पिऊ नये, तहानेशिवाय पाणी पिऊ नये, अधिक मीठ खाऊ नये, शिळे अन्न खाऊ नये.
7. फ़ळे – संत्री, अननस, पपई, केळी,
8. विरुद्धाअन्न : मूगाची खिचडी + दूध, फ़्रूट सॅलेड (दूध+फ़ळे), दही+भात, केळ्याचे शिकरण, चहाचे आधी किंवा नंतर लगेच पाणी पिणे.
9. आंबवलेले पदार्थ : इडली, डोसा, ढोकळा, उत्ताप्पा.
10. व्यसन- दारु, सिगरेट, तंबाखू, इ.
11. बाहेरचे पदार्थ: बेकरी प्रॉडक्टस्, चायनीज, फ़ास्ट फ़ूड, बर्गर, समोसा, पिझ्झा, वडापाव, मिसळ, समोसा, वडा, थालीपीठ,
12. शिळे पाणी (कालचे पाणी आज पिणे )
13.  मासे व मांसाहार

विहार (वागण्या फ़िरण्यातील नियम )

1. थंड पाण्याने आंघोळ, पिणे टाळावे. पिण्यासाठी व आंघोळीसाठी गरम पाणी प्यावे.
2. उन्हात फ़िरणे, चिंता करणे, फ़ार दगदग करु नये.
3. जेवणाच्या वेळा नियमितपणे पाळाव्या. सकाळचे जेवण ११ पूर्वी व रात्री ८ च्या आधी करावे.
4. मल मूत्राच्या वेगांचे धारण करू नये.
5. वेडेवाकडे बसने / झोपणे टाळावे.
6. रात्री जागरण करु नये व दिवसा झोपू नये.
7. अतिमैथुन / अतिव्यायाम टाळावा., थंड पाण्यात पोहणे, आंघोळ करणे टाळावे.
8. रात्रीचे जेवणानंतर शतपावली करावी.
9. शीतल व डोळ्याला थंडावा निर्माण करणारी वस्त्रे वापरावित.

For More Details of Diet consultation for Acidity and Pitta vikar visit Shree Vishwa Swasthya Ayurvedic Clinic & Panchakarma Chikitsalaya, Akurdi, Pune-411035

Dr. Pruthviraj Ugale
(MD Panchakarma)
8087236239

Dr. Pallavi Ugale
(MD ayurved)
9168009138

Visiting hours:
10am to 2pm
&
6pm to 9pm
Sunday by appointment

To know more about us visit our Website: www.vishwaswasthya.com

Google Location:
https://maps.app.goo.gl/KkNMVndKWMR3b3ph6

E visiting card: www.vishwaswasthya.com/v

१. अन्नवर्ग – गहू, जव (Barley), वरीचे तांदूळ, नाचणी, ज्वारी ( भाजलेले ) धान्य १ वर्ष जुने करुन वापरणे इष्ट.

२. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – मूग, मसूर, कुळीथ, तूर, मटकी,

३. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – मेथी, पालक, तांदूळजा, शेवगा, कोबी, मूळा, 

४. फ़ळभाज्या – दोडका, पडवळ, कारले, फ़्लॉवर्, सिमला मिरची, घोसाळे (वांगे, बटाटा ,टोमॅटो, रताळे सोडून)

५. कंद – लसूण, आले, गाजर, मूळा, कांदा, नवलकोबी

६. ताजे गोडसर ताक.

७. फ़ळे – उंबराची फ़ळे, कच्ची केळी, जांभूळ, कवठ,

८. इतर पदार्थ – जांभूळमध, तीळ, लवंग, वेलची, खसखस, तमालपत्र, गोमूत्र,आले-हळदीचे लोणचे.

९. मांसाहार – मांसरस ( घरी बनवलेले मटन क्लिअर सूप )

१०.संस्कारीत जल ( उकळून गार केलेले पाणी )

११. अन्न चावून खावे. दोन जेवणाच्या मध्ये भूक लागल्याशिवाय काही खाऊ नये. बिन साखर, बिन दुधाचा १/२ कप चहा, दिवसातून २ वेळा. (२ जेवणांच्या मध्ये )

अपथ्य आहार (हे खाऊ नये ):

१. अन्नवर्ग : नवे तांदूळ, बाजरी, गहू, (सर्व नवीन धान्ये )

२. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – भेंडी, तॊंडली

३. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – उडीद, चवळी, सोयाबीन, पावटा, डबलबी, घेवडा

४. फ़ळभाज्या – वांगे, बटाटा, रताळ 

५. कंद – रताळे, बटाटा, साबूदाणा

६. थंड पाणी पिऊ नये, तहानेशिवाय पाणी पिऊ नये, अधिक मीठ खाऊ नये, शिळे अन्न खाऊ नये. 

७. फ़ळे – पिकलेले केळे, चिक्कू, सिताफ़ळ, सफ़रचंद, आंबा, द्राक्षे, ताडगोळा, कोहळा, ( जास्त गोड फ़ळे )

८. मांसाहार – मासे, ब्रॉयलर कोंबडीचे चिकन

९. इतर पदार्थ – दही, चीज, श्रीखंड, बासुंदी, खवा, चॉकलेट, आइस्क्रिम, मिल्क शेक, ऊसाचा रस, गूळ, बेकरीचे पदार्थ,   

    फ़ास्ट फ़ूड, ज्युस

विहार 

१. रोज ४ किलोमीटर चालणे व १२ सुर्यनमस्कार.

२. दिवसा झोपू नये. जेवणाच्या वेळा सकाळी ११ व संध्या. ८ अशा असाव्यात. झोपण्यापूर्वी खाणे अथवा पिणे टाळावे.

३. मल, मूत्र वेग अडवू नये.

४. आंघोळीसाठी उटणे वापरावे.

५. रात्री जागरणे करु नये. रात्रीचे जेवण व झोप यात किमान दिड तासाचे अंतर असावे.

६. AC मध्ये बसू नये. 

७. योगासने – हलासन, नौकासन, चक्रासन, ताडासन, वक्रासन, शवासन

८. रोज १५-२० मिनिटे ध्यान (मेडिटेशन ) करावे. मन प्रसन्न ठेवावे. 

1. अन्नवर्ग : गहू, जुने तांदूळ किंवा भाजलेल्या तांदळाचा भात
2. द्विदल वर्ग (डाळी) : मूग, कुळीथ, उडीद, तूरडाळ, मसूर
3. फ़ळभाज्या : पडवळ्, दुधी भोपळा, भेंडी, दोडका, घोसावळे, कोबी, नवलकोबी, सुरण, शिमला मिरची
4. शाकवर्ग ( पालेभाज्या ) : चाकवत, तांदुळजा, चवळी, करडई, काठेमाठ, राजगीरा, आले, हळद, लसूण, कांदा, गाजर, कोहळा, मूळा, मोहरी
5. पोळीच्या कणकेत २-३ चमचे एरंड तेल टाकून पिणे.
6. गाईचे दूध, तूपा, लोणी, खवा, लोणी, लोणी असलेले ताजे गोडसर ताक, गोमूत्र
7. चहा घेत असल्यास आले, खडीसाखर, गवती चहा टाकलेला १/२ कप चहा 
8. फ़ळे : गोड आंबे, काळे मनुके, खजूर, द्राक्षे, जर्दाळू, बेदाणे, अंजीर, डाळींब, मोसंबी, नारळाचे पाणी, सफ़रचंद

अपथ्य आहार (हे खाऊ नये ):

1. अन्नवर्ग : वरी, बाजरी , नाचणी , जव
2. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – वर सांगितलेल्या पालेभाज्यांव्यतिरिक्त इतर पालेभज्या.
3. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – मटकी, वाल, वाटणे, पावटा, डबलबी, घेवडा, मटार, छोले, चणे, चवळी, हरभरा, बेसनाचे पदार्थ.
4. फ़ळभाज्या – वांगे, तांबडा भोपळा
5. कंद – रताळे, बटाटा, साबूदाणा
6. थंड पाणी पिऊ नये, तहानेशिवाय पाणी पिऊ नये, अधिक मीठ खाऊ नये, शिळे अन्न खाऊ नये. 
7. फ़ळे – जांभूळ, कच्चा ताडगोळा, सुपारी, अननस, कलिंगड, संत्री
8. विरुद्धाअन्न : मूगाची खिचडी + दूध, फ़्रूट सॅलेड (दूध+फ़ळे), दही+भात, केळ्याचे शिकरण, चहाचे आधी किंवा नंतर लगेच पाणी पिणे.
9. आंबवलेले पदार्थ : इडली, डोसा, ढोकळा, उत्ताप्पा, 
10. म्हशीचे दूध, आइस्क्रिम
11. व्यसन- दारु, सिगरेट, तंबाखू, इ.
12. बाहेरचे पदार्थ: बेकरी प्रॉडक्टस्, चायनीज, फ़ास्ट फ़ूड, बर्गर, समोसा, पिझ्झा, वडापाव, मिसळ, 
13. शिळे पाणी (कालचे पाणी आज पिणे ) 
14.  मांसाहार – ब्रॉयलर कोंबडीचे चिकन

विहार (वागण्या फ़िरण्यातील नियम )

1. थंड पाण्याने आंघोळ, पिणे टाळावे. पिण्यासाठी व आंघोळीसाठी गरम पाणी प्यावे.
2. रोज सकाळी काऊंटर वरुन दिलेले सुगंधी उटणे लावून कोमट पाण्याने आंघोळ करवी.
3. दिलेले नस्याचे औषध रोज नाकात टाकणे (२ थेंब दोन्ही नाकपुड्यांत २ वेळा )
4. सकाळचे जेवण ११ पूर्वी व रात्री ८ च्या आधी करावे.
5. मल मूत्राच्या वेगांचे धारण करू नये.
6. वेडेवाकडे बसने / झोपणे टाळावे.
7. दुखणार्या जागी हलक्या हाताने दिलेले तेल लावून मालिश करणे व नंतर शेकणे ( खडे मीठ तव्यावर गरम करुन कापडात बांधून पुर्चुंडी करुन / गरम पाण्याची पिशवी / एलेक्ट्रिक हिटिंग पॅडने.)
8. अतिमैथुन / अतिव्यायाम टाळावा., थंड पाण्यात पोहणे, आंघोळ करणे टाळावे.

1. अन्नवर्ग : गव्हाचे फ़ुलके, चपाती, ज्वारीची भाकरी, साळीच्या लाह्या, जुने तांदूळ किंवा भाजलेल्या तांदळाचा भात
2. द्विदल वर्ग (डाळी) : मूग (हिरवे / पिवळे), मसूर
3. फ़ळभाज्या : पडवळ, दुधी भोपळा, भेंडी, दोडका, घोसावळे, कोबी, काकडी, कारले, शिंगाडा, केळफ़ूल, 
4. शाकवर्ग ( पालेभाज्या ) : पालेभाज्य वर्ज्य ( तांदळीची भाजी धने, जीरे, तूपाची फ़ोडणी देऊन )
5. आहारात धने, जीरे, कोथिंबीर, आले यांचा जास्त वापर करावा.
6. गाईचे दूध, तूपा, लोणी, खवा, ताजे गोडसर ताक, आवळ्याची चटणी, मोरावळा, गुलकंद, कोहळापत्रक, लिंबू सरबत, शेवयाची खीर, शिरा.
7. फ़ळे : गोड आंबे, काळे मनुके, खजूर, द्राक्षे, जर्दाळू, बेदाणे, अंजीर, डाळींब, आवळा, कवठ, कोहळा, मोसंबी, नारळाचे पाणी, ऊसाचा रस.

अपथ्य आहार (हे खाऊ नये ):

1. अन्नवर्ग : वरी, बाजरी, नाचणी, जव, सर्व प्रकारची नवीन
2. शाकवर्ग ( पालेभज्या ) – वर सांगितलेल्या पालेभाज्यांव्यतिरिक्त इतर पालेभज्या.
3. द्विदलवर्ग ( डाळी ) – उडीद, सुक्या कडधान्यांची उसळ, हुलगे, हरभरा, बेसनाचे पदार्थ.
4. फ़ळभाज्या – वांगी, गवारी, कंद – रताळे, बटाटा, साबूदाणा
5. पालेभाज्या – मेथी, शेवगा, अंबाडी, शेपू, पालक, राजगीरा, पोफ़ळा, पालक.
6. थंड पाणी पिऊ नये, तहानेशिवाय पाणी पिऊ नये, अधिक मीठ खाऊ नये, शिळे अन्न खाऊ नये. 
7. फ़ळे – संत्री, अननस, पपई, केळी, 
8. विरुद्धाअन्न : मूगाची खिचडी + दूध, फ़्रूट सॅलेड (दूध+फ़ळे), दही+भात, केळ्याचे शिकरण, चहाचे आधी किंवा नंतर लगेच पाणी पिणे.
9. आंबवलेले पदार्थ : इडली, डोसा, ढोकळा, उत्ताप्पा.
10. व्यसन- दारु, सिगरेट, तंबाखू, इ.
11. बाहेरचे पदार्थ: बेकरी प्रॉडक्टस्, चायनीज, फ़ास्ट फ़ूड, बर्गर, समोसा, पिझ्झा, वडापाव, मिसळ, समोसा, वडा, थालीपीठ,
12. शिळे पाणी (कालचे पाणी आज पिणे ) 
13.  मासे व मांसाहार 

विहार (वागण्या फ़िरण्यातील नियम )

1. थंड पाण्याने आंघोळ, पिणे टाळावे. पिण्यासाठी व आंघोळीसाठी गरम पाणी प्यावे.
2. उन्हात फ़िरणे, चिंता करणे, फ़ार दगदग करु नये. 
3. जेवणाच्या वेळा नियमितपणे पाळाव्या. सकाळचे जेवण ११ पूर्वी व रात्री ८ च्या आधी करावे.
4. मल मूत्राच्या वेगांचे धारण करू नये.
5. वेडेवाकडे बसने / झोपणे टाळावे.
6. रात्री जागरण करु नये व दिवसा झोपू नये.
7. अतिमैथुन / अतिव्यायाम टाळावा., थंड पाण्यात पोहणे, आंघोळ करणे टाळावे.
8. रात्रीचे जेवणानंतर शतपावली करावी.
9. शीतल व डोळ्याला थंडावा निर्माण करणारी वस्त्रे वापरावित.

१) रात्री जागरण करु नये व दिवसा झोपू नये.

२) वेडे वाकडे बसणे व झोपणे टाळावे.

३) पाठीवर झोपू नये, शक्यतो एका कुशीवर झोपावे. (डाव्या कुशीवर)

४) बसताना पाठीचा कणा ताठ ठेवावा.

५) अतिश्रम करणे टाळावे.

६) अतिप्रवास करणे टाळावे.

७) खाली वाकताना गुडघ्यामध्ये वाकावे.

८) उंच टाचेचे चप्पल वापरु नये.

९) लाल व काळी वस्त्रे घालू नये.

१०) वस्त्रे शुभ्र व ऊबदार असावीत, तंग कपडे घालू नयेत.

११) ब्रह्मचर्याचे पूर्ण पालन करावे. (मैथून करु नये)

१२) मल, मूत्राच्या वेगांचे धारण करु नये.

१३) धार्मिक व सकारात्मिकता वाढविणारी पुस्तके वाचावीत.

१४) प्रत्येक महिन्याचे औषध नियमित घ्यावे.

१५) सुख प्रसवासाठी ( Normal Delivery)  नवव्या महिन्यात अनुवासन बस्ति डॉक्टरांच्या सल्ल्याने घ्यावेत.

१६) ग्रहण काळात डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा. 

१७) शतावरी कल्प व अनंता कल्प दुधासोबत घ्यावा. यासाठी डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

१८) शहाळ्याचे पाणी नियमित प्यावे. तसेच शहाळ्याची मलई खावी.

१९) योगासने व प्राणायाम करताना डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.

२०) नेहमी आनंदित राहावे. (हर्षो गर्भजननानाम् ।)

1. अन्न वार्ग : षष्टी तांदूळ, गहू, जूना तांदूळ, ज्वारी, नाचणी.
2. द्विदल वर्ग : मूद, तूर, क्वचित मटकी, मसूर, कुळीथ, ताजा मटार.
3. फ़ल वर्ग: डाळींब, सफ़रचंद, चिक्कू, नारळ, आवळा, गाजर, द्राक्षे, शेवटच्या महिन्यात अंजीर, संत्री, मोसंबी उपयुक्त, शहाळ्याचे पाणी उपयुक्त.
4. फ़ळ भाज्या :पडवळ, कोबी, दुधी भोपळा, लाल भोपळा, फ़्लॉवर, दोडका, टोमॅटो, शिंगाडा, काकडी, कोहळा, बीट, तांदुळजा, चाकवत, चवळी, कोथिंबीर, लाल माठ.
5. दुग्ध वर्ग: गाईचे दुध, तूप, लोणी.
6. इतर : काळ्या मनुका, खजूर, खरीक, बदाम( दिवसातून फ़क्त १), भाजलेल्या पोह्याचा चिवडा, उपीट, शेवयाची खीर, भाजणीचे थालीपीठ, गुलकंद, शिरा, उपवासाला- राजिगिरा, भगर, बटाटा उकडलेला चालेल.

अपथ्य आहार / काय खावू नये : 

1. गवार, शेवगा, पपई, अननस, हिंग पूर्णत: वर्ज्य.
2. बटाटा, रताळे, सुअर्न, शेपू, अळू, मका, वांगे.
3. हरभरा व त्याचे पदार्थ, वाटाणा, चणा, राजमा, पावटा, छोले, मेथी, सोयाबीन (अत्यल्प)
4. स्ट्रॉबेरी, साबुदाणा, दही, करडई, लोणच्याचा खार.
5. शिळे अन्न, आंबवलेले पदार्थ( डोसा, उत्तापा, इडली, आंबोळी)
6. अतितिखट, मसालेदार, चमचमीत पदार्थ खावू नयेत.
7. मांसाहार ( चिकन, मटण मासे), व अंडी वर्ज्य.
8. बेकरीतील पदार्थ (बिस्किट, पाव, खारी, मिठाई) वर्ज्य.
9. फ़ास्टफ़ूड,- चायनीज, बर्गर, पिझ्झा, वडापाव आदी पूर्णत: वर्ज्य.